Uzun uzun tartışıldı, görüşler alındı. Hedefinde yatırımların ihtiyacı olan illere kaydırılması vardı. Ancak, 2004 yılında çıkarılan ve 49 ili kapsayan Teşvik Yasası tam hedefe ulaşamadı. Bazı iller “yatırıma boğulurken”, çok sayıda ilde ise tam anlamıyla “hayal kırıklığı” yaşanıyor. Üretim ve ihracat “mucizesi” ile kendini gösteren iller arasında Düzce, K.Maraş, Uşak, Sivas, Afyon ve Osmaniye yer alıyor. Diğerlerinde ise umutlar neredeyse tükenme aşamasında. Herkes yeni düzenleme bekliyor.
“Teşvik Yasası etkin olarak işlemedi. Çünkü, 49 il sayı olarak çok fazlaydı. Asıl amaç yatırımları Türkiye’nin doğu illerine kaydırmak olmalıydı.”
Bu eleştiri, iş dünyasının önde gelen temsilcilerinden birine ait. Aslında tekstilden seramiğe pek çok sektördeki iş adamlarından benzer eleştirileri duymak mümkün.
Oysa bundan 3 yıl önce uygulamaya giren Yatırım ve İstihdamı Teşvik Yasası pek çok ilde umutları filizlendirmişti. 5084 sayılı bu yasa bazı illerde yatırım aşısının tutmasını sağladı. Bu illere önemli ölçüde üretim yapıldı, hatta ihracatta patlama yapanlar da oldu. Ancak, bazı iller tam anlamıyla hayal kırıklığı yaşadı. Oysa, hesaplar böyle değildi. Kişi başına milli geliri 1.500 doların altındaki 49 ili kapsayan yeni yasa, yatırımların bu illere kaymasını hedefliyordu.
Sağlanan teşvikler arasında bedelsiz yatırım yeri tahsisi, sigorta primi işveren paylarının Hazine tarafından karşılanması, enerji desteği ve gelir vergisi stopajı gibi kolaylıklar vardı. Fakat aradan geçen zaman farklı bir tablo ortaya çıkardı. Bazı illerin kaderi değişirken, bazı illerde ise beklentiler boşa çıktı. Hatta umut, isyana dönüştü…
Teşvik Ne Getirdi?
Teşvik Yasası’nın yürürlüğe girmesinin üzerinden 3 yılı aşkın bir zaman geçti. Bu süre içinde teşvikli illerdeki 32 bin 461 işyerinde, 155 bin 624 sigortalı, sigorta desteğinden yararlandı. 12,7 milyon YTL'lik sigorta primi işveren payları Hazine tarafından karşılandı.
Mart 2004-Eylül 2006 döneminde, Enerji Desteği kapsamında, 489 yeni tesis destekten faydalandı ve 108 bin 993 kişilik istihdam sağlandı. Mart 2004-Eylül 2005 döneminde, Gelir Vergisi Stopajı Teşviki kapsamında ise 110 bin 575 mükellef teşvikten yararlanırken, yaklaşık 35 milyon YTL gelir vergisi alınmasından vazgeçildi.
Hazine’nin Mayıs 2007’de açıkladığı 2006 yılı faaliyet raporuna göre ise 5084 ve 5350 sayılı kanunlar kapsamında, 49 ilde bulunan işletmeler için, Mart 2004-Aralık 2006 döneminde 235 milyon YTL tutarında enerji desteği T.C. Merkez Bankası aracılığıyla firmalara aktarıldı. Bu dönemdeki enerji desteği uygulamasıyla 1.123 eski tesise ek olarak 357 yeni tesis desteklendi. Böylece 74 bin 47 kişilik ek istihdam sağlandı. En fazla enerji aktarımı ise sırasıyla Kahramanmaraş, Adıyaman, Malatya, Uşak ve Şanlıurfa için gerçekleştirildi. Bu illere aktarılan enerji desteği toplamın yüzde 57’sini oluşturdu.
272 Gayrimenkul Devredildi
Milli Emlak Genel Müdürlüğü, 20 Eylül 2006 tarihi itibariyle teşvik yasası gereği bedelsiz arazi isteyen 132 gerçek ve tüzel kişiye değeri 100 milyon YTL olan 9 milyon 556 bin 762 metrekare yüzölçümlü, 272 adet gayrimenkul devrettiğini açıkladı. Devredilen araziler karşılığında yatırımcılardan 1,8 milyar YTL yatırım ve 14 bin 253 kişilik istihdam yaratma sözü alındı. 2005 yılında 1 kişiye iş yaratmanın maliyeti 133 bin YTL iken teşvik önlemleriyle birlikte girişimciler 7 bin YTL'ye iş kurabildi.
Tüm bu parlak rakamların yanı sıra, teşvik yasası pek çok tartışmayı beraberinde getirdi. Önce kişi başına milli geliri 1.500 doların çok az üzerinde olan ve birkaç dolar yüzünden teşvikten yararlanamayan iller isyan etti. Ardından ise teşvikin bölgesel ve sektörel önceliklere göre verilmemesi haksız rekabet çığlıklarını yükseltti. Teşvikli birçok il ise altyapısı olmadığı için yatırım çekemedi.
Yeni Cazibe Merkezleri
Yasadan en çok yararlananlar, büyük şehirlere yakınlığıyla bilinen Düzce, Afyon, Uşak, Osmaniye gibi iller oldu. 5084 sayılı teşvik yasasına yöneltilen en büyük eleştiri bölgesel ve sektörel olmamasıydı. Kapsama alınan 49 il için belirleyici kriter, kişi başına milli gelirin 1.500 doların altında olup olmadığıydı. Dolayısıyla eleştiriler bu noktada yoğunlaştı ve ortak ses: “Teşviklerin başarılı olması için bölgesel ve sektörel olması şarttı. Belirli sektörlerde olmalı ya da azgelişmişlerden gelişmişlere doğru azalarak uygulanmalıydı. Uşak, Afyon ve Düzce ile Hakkari’nin rekabet şansı var mı?” diyordu.
Nitekim bu tez büyük oranda doğrulandı. Her ne kadar Batman gibi ihracatını 20 milyon dolardan 70 milyon dolara çıkaran, istihdamını 2’ye katlayan ve 76 parsel arsanın 61’ini teşvik kapsamında girişimcilere tahsis eden doğu illeri olsa da, yatırımların çok önemli bir kısmı batıda kaldı.
Uşak İhracatını 7’ye Katladı
Buna göre Uşak, teşvikten en fazla yararlanan illerden biri olarak bugüne kadar 55 milyon YTL kazanç sağladı. Uşak’ta çalışan 45 bin kişiden 15 bini, yatırım teşvik kanundan faydalanıyor. 2004 yılından bu yana da 1.677 işyeri teşvik kapsamında faaliyetlerini sürdürüyor. Tamamlanmış ve devam etmekte olan 183 yatırımın yapıldığı Uşak’ta deri ve tekstil yatırımları gözle görülür derecede önde gidiyor.
Uşak Ticaret ve Sanayi Odası’nın verdiği bilgiye göre, teşvik yasası Uşak’ta istihdamı 13 bin 670 kişi artırdı. Yatırımcılara ise toplam 1 milyon 674 bin metrekare arsa tahsis edildi. İhracatta ise Uşak, 1996 yılında 22 milyon dolar olan ihracat rakamını 140 milyon dolara çıkararak 10 yılda ihracat rakamını 7’ye katladı. Uşak’ın büyük yatırımlarla kurulan, ancak 5 yıldır kapalı olan havaalanı da 22 Mayıs 2006 tarihinde tekrar açıldı. Doluluk oranı ise yüzde 85’ye ulaştı.
Düzce’ye 13 Bin Yeni İş
Sanayi ve ticaretin yoğun olduğu büyük şehirlerin “arka bahçesi” olarak adlandırılan Düzce, Osmaniye, Uşak ve Afyon yatırım talebinin en fazla olduğu iller oldu. Hatta 3-4 ay önce Düzce’ye yatırım yapabilmek için yer arayan ve sırada bekleyen 304 yatırımcı vardı. 5084 sayılı Teşvik Kanunu’nun yayınlanmasından sonra, 1996 yılında kurulduğu halde yalnızca küçük bir bölümünün tahsis edilebildiği Düzce OSB’ye bir anda 250 civarında başvuru geldi.
Birinci OSB’deki tahsislerin tamamlanmasından sonra İkinci OSB’nin tescil işlemleri de Bakanlık tarafından 2005 yılında tamamlandı. 22 sektörden 66 şirkete tahsis edilen OSB’deki arsaların 30’u faaliyete geçti, 36’sının ise inşaatı devam ediyor. 140 tane toplam fabrikanın bulunduğu ilde inşaat halindekiler de bitince sayı 176’ya ulaşacak. Birinci ve ikinci OSB’ye yapılan toplam yatırım ise 500 milyon dolar olacak. 2004 yılında toplam 26 bin 909 kişinin istihdam edildiği ilde yatırımlar sonrası istihdam rakamı ise 42.042’ye ulaştı. Yani ilde 3 yıl içinde 13 binden fazla yeni istihdam yaratılmış oldu.
Osmaniye Yasadan Memnun
Akdeniz’in yükselen yıldızı Osmaniye’nin en önemli avantajlarından birini Adana ve Gaziantep’e olan yakınlığı oluşturuyor. Bir başka avantajı ise limanının bulunması… Osmaniye’de 2004 yılında 11 bin olan istihdam rakamı 2’ye katlanarak 20 bin 3 48’i yakaladı. Aynı tarihte 15 şirketle 899 bin dolarlık ihracat yapan Osmaniye, teşvikten sonra 16 şirketle 1 milyon 320 bin dolarlık ihracat yaptı. 120 olan fabrika sayısı ise 180’e çıktı. Hepsinden önemlisi, ilde 26 fabrikanın inşaatı devam ediyor.
Teşvik kapsamında toplam 237,6 milyon YTL’lik yatırımın yapıldığı şehirde bundan dolayı 1289 kişi istihdam edildi. En büyük yatırımlar ise gıda, tekstil ve makine imalatı sektörlerinde gerçekleşti ve 148 adet parsel arsa yatırımcılara tahsis edildi. Osmaniye Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Mustafa Suğurtin, “Yasanın çıkmasından çok memnunuz. Osmaniye’nin işsizlik oranının yatırımlarla birlikte sürekli düşeceğine inanıyoruz” diyor.
Sivas Şantiyeye Döndü
Sivas, Çankırı ve Aksaray, teşvik uygulamasıyla birlikte, çektikleri yatırım nedeniyle İç Anadolu’nun yıldızları oldular. 2005’te “41 kere Maşallah” sloganı ile Türkiye’de bir ilk olarak, 41 fabrikanın temelini toplu olarak atan Sivas Organize Sanayi Bölgesi şantiyeye dönüşmüştü.
Hızlı bir gelişim yakalan Sivas’ta son 2 yılda 154 yatırım yapıldı. 200 milyon YTL’yi bulan bu yatırımlar tamamlandığında 10 bin kişiye istihdam sağlanacak. Teşvik yasasıyla birlikte tesis sayısını 36’dan 71’e çıkaran kentte, aynı 46 fabrikanın inşaatı da devam ediyor. Sivas yeni yatırımlarla birlikte ihracattaki konumunu da güçlendirdi.
2004 yılında 31,2 milyon dolarlık ihracat yapan Sivas, 2006’da bu rakamı da 2’ye katlayarak 68 milyon dolara ulaştı. Mevcut potansiyellerinin teşvik yasası ile gün yüzüne çıktığını ifade eden Sivas Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Osman Yıldırım, “Hızla artan ihracat rakamlarıyla bir dünya kenti olmayı hedefliyoruz “diye konuşuyor.
Aksaray’da İstihdam Arttı
İç Anadolu’nun bir diğer teşvikli ili Aksaray ise “Kalkınmada Birinci Derece Öncelikli Yöre”ler arasında. İl coğrafi konumu, işgücü potansiyeli, mevcut sanayi potansiyeli ve altyapısı hazır arsaları ile yatırıma en uygun illerden bir tanesi konumuna getirildi. Teşvik kapsamında 2004 yılında 78 olan fabrika sayısını 2006 sonunda 167’ye çıkardı. 2004 yılında 15 bin 439 kişinin istihdam edildiği şehirde 7 bin 366 kişiye daha iş yaratıldı.
Üretim kapasitesini artıran şehirde ihracata yönelen işletmelere yenileri de katıldı. 2004’te yaklaşık 20 milyon dolarlık ihracatı olan şehir bu rakamı 30 milyon doların üzerine çıkardı. Aksaray’da 1 milyon 741 bin metrekare büyüklükteki 144 parsel 137 yatırımcıya tahsis edildi. Bunların 32’sinin inşaatına devam ediliyor, 23’ü proje aşamasında, 12’sinin inşaatı tamamlandı ve 70’i üretime başladı.
Maraş 1 Milyar Dolar Çekti
Kahramanmaraş ve Batman ise Güney Doğu Anadolu Bölgesi’nde teşvikten en fazla faydalanan iller oldu. Kahramanmaraş’ta teşvikten sonra yapımı tamamlanmış olan 57 tesis var. Devam edenlerle birlikte toplam 104 yatırımın tutarı 1 milyar 146 milyon dolara ulaşacak. Bu yatırımlar içerisinde komple yeni yatırım sayısı 65 ve yatırım tutarı 1 milyar 19 milyon dolar. Geriye kalanlar ise kapasite artırımı, modernizasyon ve entegrasyon yatırımlarından oluşuyor.
Kahramanmaraş en fazla tekstil yatırımlarını çekti. Ancak, çimento sektöründe devam eden 2 büyük yatırım şehirde yeni bir sektörün doğmasına neden oldu. 1 milyar doları aşan yatırım taahhüdüyle Kahramanmaraş teşvik şampiyonları arasında yer aldı.
Batman, Güneydoğu’nun şanslıları arasında yer aldı. Teşvikle birlikte 3 yılda ihracatını 20 milyon dolardan 70 milyon dolara çıkaran kentte istihdam da 2’ye katlandı. Batman OSB’deki 76 parsel arsanın da 61’i yatırımcılara tahsis edildi.
Urfa Arsa Tahsis Edemedi
Şanlıurfa’nın ihracat rakamları 2006’da 2004’ü 7’ye katladı ama teşvik sayesinde değil. Irak Savaşı, Suriye ile iyi ilişkiler ve artan kalite sonucunda Şanlıurfa’nın ihracatı 2004’teki 3,7 milyon dolardan 2006’da 21,1 milyon dolara yükseldi. Kapasite oranlarından dolayı enerji desteğinden ise 376 tesisin ancak 31 tanesi faydalanabildi. İkinci OSB faaliyete geçirilemediği için bedelsiz arsa tahsisi yapılamadı. 92 yeni tesis ilde üretime başladı ama bunlar da teşvik kapsamında olamadı. Diyarbakır’da ise teşvik yasası kapsamında bu zamana kadar toplam 67,5 milyon YTL’lik yatırım yapıldı ve 231 kişilik istihdam yaratıldı. 77 parsel arsanın yatırımcıya tahsis edildiği ilde, inşaatı devam eden 12 fabrika bulunuyor. Bitlis, Bingöl ve Mardin ise teşvikten yararlanamayan iller arasında yer aldı.
“Teşvik Ölü Doğdu”
Umut Oran Tobb Konfeksiyon Ve Hazırgiyim Sektör Meclis Başkanı
“Doğudaki 18 İle 1’er Yatırım”
“Teşvik yasası asla amacına ulaşamadı. Çok yanlış bir kritere dayanarak teşvik verildi… Doğu ile batıya kademelendirme yapılmadı. Eskiler cezalandırıldı. Bizim öncelikli sorunumuz Doğu ve Güneydoğu Anadolu’ydu. Orada eski adıyla mutlaka bir farklılık yaratılması gerekiyordu. Baktığınız zaman teşvik kapsamında olan Türkiye’nin doğusundaki 22 ilin 18 tanesine ortalama 1’er yatırım gittiğini, yani uygulamanın amacına ulaşmadığını görüyoruz.
“Batıda Yığılma Oldu”
Bazı batı illerinde çok fazla yığılma görüyoruz. 3-4 ay önce Düzce’de 304 yatırımcı yer arıyordu ve sırada bekliyordu. Halbuki o 304 yatırımcı mantıklı bir teşvik politikası uygulansaydı, en az 10–15 ile kayabilirdi, kaymadı. Sonuç itibariyle bu teşvik yasası bir işe yaramadı. Esasında teşvik yasasına çok ihtiyacımız var. Bunun adını da değiştirmemiz ve ‘vergi muafiyeti’ dememiz gerekiyor. Çünkü teşvik dediğimiz zaman eski Özal döneminin nakit teşvikleri akla geliyor.
“Sektörel Kümelenmeyle Kalkınma”
Ben buna sektörel kümelenmeyle bölgesel kalkınma modeli diyorum. Sektörel bölgesel teşvik verelim diyoruz ama bunun altı boş. Sektörel kümelenmeyle bölgesel kalkınma demek, her yöremizin, her bölgemizin o illerdeki potansiyel ve geçmiş performans göstermiş olan sektörlerine vergi muafiyetiyle yatırımcıyı oraya yönlendirmeniz anlamına geliyor.
“Bölgelere Göre Vergi Muafiyeti Şart”
Bir diğer sorun bölgesel ekonomik sosyal farklılık. İllerin, bölgelerin yaşam şartları, geçim standartları ve potansiyellerine göre bir vergi muafiyeti verilmeli. Her ile her teşviki verdiğiniz zaman bir anlamı kalmıyor.
Teşvik Karadeniz’e Yaramadı
Artvin
OSB’si olmayan Artvin’e hiç yeni yatırım gitmedi. Ticaret ve Sanayi Odası’na göre, 7 şirket, 1.6 milyon YTL’lik yatırım için desteklerden yararlandı. Bunların da 6 tanesi eski şirketti. 1 tanesi ise özelleştirme kapsamında özelleşerek 1,1 milyon YTL yatırım desteği aldı. Yeni istihdam yaratılamadığı gibi kayıplar verildi.
Trabzon
Trabzon’a ise teşvik kapsamında 80 milyon YTL’lik yatırım vaadi yapıldı. Bunun karşılığında 25 parsel arsa tahsis edildi. 46 yeni işletme açıldı. Şehirde inşaatı devam eden ise 19 yatırım var. Yeni yatırımlar tamamlandığında 1.243 yeni istihdam bekleniyor.
Gümüşhane
İlk 36 il içindeyken altyapısı hazır olan OSB’sinden 8 şirkete parsel tahsisi yapmıştı. Bu şirketlerin 6’sı da yatırımlarına başlamıştı ki, 13 il daha kapsama alındı. Bu nedenle ilde yatırım kararı alanlar da ya yatırımlarından vazgeçtiler ya da yatırımlarını askıya aldılar.
Rize
İl toplam 78 tesis, 9 bin 802 kişilik istihdamla 4,3 milyon YTL’lik, enerji desteğinden yararlandı. Rize Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Ömer Faruk Ofluoğlu, ilin teşvikten çok faydalanamadığını ortaya koyan rakamları şöyle paylaştı: “14 şirket bizden teşvik kapsamında yer istiyor. OSB henüz tamamlanamadığı için yer veremiyoruz. Sadece 1 parsel arsa tahsis ettik, o da inşaat halinde. Tamamlanmasıyla birlikte 120 kişilik istihdam bekliyoruz.”
“Doğru Çivi Çakan Desteklenmeli” Kenan Malatyalı
Çorum Ticaret Ve Sanayi Odası Başkanı
“Teşvik Sektörel Ve Bölgesel Olmalı”
Yatırım ortamının iyileştirilmesi ve ekonomide kalıcı istikrarın sağlanması durumunda, girişimciler yatırımlarını devam ettirecek. Ancak, bazı sektörlerde hala kapasite kısıtlamasına gidilmeksizin yatırımlar teşvik ediliyor. Bu yüzden acil olarak sektörel ve bölgesel teşviklerin ön plana çıkarıldığı bir teşvik sistemi uygulamaya geçirilmeli. Bunun için de Türkiye'de mevcut sanayi yatırımlarının envanteri çıkarılmalı. İthal ikamesine dayalı üretimin teşvikine ve esnaf ve KOBİ’lerin ekonomideki yerlerinin sağlamlaştırılmasına yönelik desteklere önem verilmeli.
“Yan Sanayi Teşvik Edilmeli”
Yan sanayilerin kurulmasını, ara malı ithalatı yerine, üretim zincirinin daha geniş bir bölümünün Türkiye içinde üretilmesini ve teknolojik gelişmeleri teşvik etmeliyiz. Mevcut sistemle yapılan ise yatırımın verimliliğine bakmadan, sistemin selektif hale getirilmesi, her yatırıma destek verilmesi şeklinde. Bu Türkiye ekonomisi için telafisi zor durumlar yaratıyor. Örneğin, 14 milyon ton unluk buğday üretmemize rağmen 35 milyon ton işleme kapasitesine sahip 1200 un fabrikası kurulmasına neden oluyor. Dolayısıyla teşvik sisteminde, "Her çivi çakan değil, doğru çivi çakan desteklenmelidir" görüşündeyiz.
Özlem Aydın
oaydin@capital.com.tr