"Deneyim ekonomisi sanatın yeni büyüme alanı olacak"

Sanat dünyası son yıllarda önemli bir dönüşümden geçiyor. Bir dönem daha çok koleksiyonerlerin ve sanat çevrelerinin ilgi alanında görülen sanat, bugün markalardan gayrimenkul şirketlerine, otellerden yeni nesil yatırımcılara kadar geniş bir ekosistemin odağında yer alıyor. 

Nilüfer Gözütok / [email protected]

Deneyim ekonomisinin yükselişi, değişen tüketici beklentileri ve alternatif yatırım arayışları sanatın ekonomik etkisini de büyütüyor. Sanat danışmanı ve küratör Banu Seyhan ile sanat ekonomisindeki dönüşümü, markaların sanata yaklaşımını, yeni nesil koleksiyoner profilini ve önümüzdeki dönemin trendlerini konuştuk:

Sanat bugün nasıl bir ekonomi yaratıyor? Sanat piyasasında son 5 yılda en büyük değişim ne oldu?

Bugün sanatın yarattığı ekonomi artık sadece nesnelerin alınıp satıldığı konvansiyonel bir pazar değil tamamen 'deneyim', 'anlam' ve 'kültürel sermaye' üzerine kurulu, çok katmanlı bir ekosistem. Son beş yılda tanıklık ettiğimiz en büyük kırılma, sanatın bir lüks tüketim nesnesi olmaktan çıkıp hem bireysel hem kurumsal düzeyde bir varoluşsal ifade biçimine ve entelektüel bir referans noktasına dönüşmesi oldu. Bu ekonomiyi büyütücü lokomotif güç tek bir aktör değil koleksiyonerlerin, markaların ve kurumsal yapıların birbirini beslediği hibrit bir ortaklık ağı. Ancak illa bir öncü seçeceksek, son dönemde markaların ve vizyoner koleksiyonerlerin rolü çok başka bir boyuta evrildi. Koleksiyonerler artık sadece duvarlarını süsleyecek bir yapıt aramıyor; kendi yaşam felsefelerini ve entelektüel kimliklerini görünür kılacak parçaların peşindeler. Markalar ise salt sponsorluk veya reklam ilişkisinden sıyrılarak sanatla derin organik bağlar kuruyor, kendi mitolojilerini çağdaş sanatçıların diliyle yeniden yazıyorlar. Dolayısıyla bugün sanat ekonomisi, finansı estetikle, kurumsal gücü ise sanatsal özgürlükle vaftiz eden kolektif bir bilinçle büyüyor.

Türkiye'de sanat piyasasının büyüklüğü ve potansiyeli hakkında nasıl bir tablo görüyorsunuz?

Son beş yılda küresel raporları ve yerel endeksleri incelediğimizde, Türkiye’de sanata ayrılan kurumsal ve bireysel bütçelerin dikeyde ve yatayda katlanarak arttığını, özellikle nitelikli çağdaş sanat eserlerine olan talebin hacimsel olarak büyüdüğünü net bir şekilde gözlemliyoruz. Yatırım portföylerinde alternatif varlık yönetimi olarak sanatın payı yükseliyor. Potansiyelimiz, bu finansal büyümenin çok ötesinde çünkü Türkiye’de sanata olan yönelim artık sadece bir 'statü' ya da 'dekorasyon' arayışı değil tam anlamıyla entelektüel bir varoluş ve sığınak arayışı. Kurumsal yapıların ve koleksiyoner bilincinin bu felsefi boyuta evrilmesi, pazarın görünmeyen hacmini büyütüyor. Finansal verilerin rasyonelliği ile sanatın o 'zamansız güvenli liman' olma felsefesi birleştiğinde, Türkiye’deki aktörler sanata çok daha rafine ve bilinçli bir bağlılıkla yaklaşıyor.

Markalar neden sanata yatırım yapıyor? Son dönemde markaların sanat projelerine ilgisinde belirgin bir artış görüyor musunuz? Bugün markalar sanat iş birliklerinden ne bekliyor?

Markaların sanata olan ilgisinde sadece belirgin bir artış değil çok ciddi bir niteliksel dönüşüm görüyorum. Bugünün dünyasında tüketiciler artık markalardan sadece kusursuz bir ürün veya hizmet beklemiyor o markanın bir ruhu, bir duruşu ve dünyaya dair bir felsefesi olup olmadığını sorguluyor. İşte markalar bu yüzden sanata yatırım yapıyor: Çünkü sanat, bir markaya parayla satın alınamayacak bir entelektüel derinlik ve zamansızlık kazandırıyor. Bir sanat danışmanı olarak gözlemim; markaların bu iş birliklerinden beklentisinde en çok 'imaj' ve 'müşteri deneyimi' hedeflerinin kusursuz sentezinin öne çıktığı yönünde. Artık düz bir logo sponsorluğu kimseye yetmiyor. Markalar, müşterilerine unutulmaz, entelektüel ve duyusal bir deneyim sunmak onlarla sadece ticari değil ruhsal bir sadakat bağı kurmak istiyor. Sanat, markanın vaat ettiği yaşam tarzını ve estetik algıyı somutlaştıran en güçlü enstrüman bence. Bir sergide, özel bir sanat alanında kurulan o bağ, geleneksel hiçbir reklam kampanyasının ulaşamayacağı bir sadakat ve prestij yaratıyor.

Hangi sektörler sanatla daha güçlü ilişki kurmaya başladı? Lüks tüketim, gayrimenkul, turizm, gastronomi, teknoloji gibi alanlarda nasıl örnekler görüyorsunuz? Önümüzdeki dönemde sanat-marka iş birliklerinde hangi trendler öne çıkacak?

Bugün lüks tüketim, gayrimenkul, turizm ve gastronomi gibi sektörler, sanatı sadece bir vitrin süsü değil kendi varoluşsal felsefelerinin merkezkaç kuvveti olarak konumlandırıyor. Gayrimenkul ve lüks turizmde sanat artık lobide asılı duran pasif bir obje olmaktan çıktı, yapının mimari karakterini tamamlayan, mekanı 'yaşayan kamusal alanlara' dönüştüren küratöryel bir deneyim haline geldi. Gastronomi dünyası da benzer bir felsefeyle tabağın sınırlarını aşarak yemeği duyusal ve sanatsal bir performansa dönüştürüyor. Bu dönüşümün arkasındaki itici güç, markaların müşteri deneyimine sunmayı arzuladığı derin bağ arayışı. Önümüzdeki dönemde sanat-marka iş birliklerinde öne çıkacak en büyük trend markaların sadece kısa vadeli projelere sponsor olması değil sanatçılarla birlikte kalıcı kültürel miraslar bırakan, izleyicinin eserin içine aktif olarak dahil olduğu uzun soluklu ekosistemler ve enstitüler inşa etmesi olacak.

Yeni koleksiyoner kim? Türkiye'de yeni nesil koleksiyoner profili nasıl şekilleniyor? 30-40 yaş grubundaki yeni yatırımcıların sanat eserine yaklaşımı önceki kuşaklardan nasıl farklı?

Türkiye'de şekillenen yeni nesil koleksiyoner profili, sınırları aşan küresel bir vizyona ve çok dinamik bir yapıya sahip. Karşımızda sanatı sadece geleneksel bir 'servet koruma' güdüsüyle veya statü sembolü olarak duvarına asan bir kitle yok. 30-40 yaş grubundaki bu yeni jenerasyon, sanatı kendi entelektüel kimliğinin, yaşam felsefesinin ve dijital dünyadaki varlığının bir parçası olarak görüyor. Önceki kuşakların o mesafeli ve müzevari koleksiyonerlik anlayışından farklı olarak, yeni nesil sanat alıcıları geleneksel kalıpların dışına çıkmaktan korkmuyor. Sanata yaklaşımları çok daha rasyonel, piyasa dinamiklerine hakimler ancak bir o kadar da tutkulular. Sanatı güçlü bir alternatif yatırım aracı olarak görürken onun zamana meydan okuyan felsefi derinliğini de en ince ayrıntısına kadar analiz edebilen, entelektüel düzeyi son derece rafine bir kuşak geliyor.

Genç koleksiyonerler hangi sanat disiplinlerine daha fazla ilgi gösteriyor? Bir sanat eseri bugün yatırım aracı olarak görülüyor mu?

Yeni nesil koleksiyonerler için piyasanın sarsılmaz ve en büyük ağırlık merkezi hala resim medyumu; ancak bu geleneksel gücün etrafında çok daha dinamik, disiplinlerarası bir keşif alanı yaratıyorlar. Bugün genç koleksiyonerler, iki boyutlu düzlemin dışına çıkarak heykele, üç boyutlu formlara ve mekânla etkileşime giren diğer medyumlara da müthiş bir ilgi gösteriyor. Yatırım boyutuna gelirsek; sanata körü körüne bir 'en güçlü güvenli liman' etiketi yapıştırmak doğru olmaz. Bugün genç kuşak, çağımızın sunduğu online müzayede platformlarını, küresel dijital endeksleri ve şeffaflaşan veri ekosistemlerini çok sıkı takip ediyor. Bir eserin rasyonel bir finansal yatırım aracı olup olamayacağına, bu güçlü dijital altyapıyı ve piyasa verilerini analiz ederek karar veriyorlar. Günün sonunda, finansal olarak neyi satın aldıklarını çok iyi bildikleri gibi, o eserin kendilerine kazandıracağı entelektüel prestije ve felsefi derinliğe de yatırım yapmış oluyorlar.

Sanat Ekonomisinin Geleceği

İçerik Enflasyonu

Önümüzdeki 5 yılda sanat ekonomisinin lokomotifi, şeffaf dijital verilerin rehberliğinde şekillenen 'deneyim ekonomisi' ve fiziksel ile dijitalin hibritlendiği alanlar olacak. Yapay zeka ve dijital araçlar, üretimi muazzam ölçüde hızlandırıp demokratikleştirse de bu durum kaçınılmaz olarak küresel ölçekte bir içerik enflasyonu ve sanatsal gürültü yaratıyor. Yatırımcılar ve koleksiyonerler artık yapay zekanın sunduğu analitik gücü kullanarak piyasayı rasyonel şekilde okuyor fakat tam da bu dijital yoğunluk yüzünden, eserin arkasındaki o benzersiz insan aurasına ve entelektüel derinliğe daha çok açlık duyuluyor.

Entelektüel Prestiji

İşte bu yüzden, gelecekte en çok kazananlar ne sadece tek başına üretimi elinde tutan sanatçılar ne de sadece finansal güç sağlayan markalar olacak; bunlara ek olarak geleceğin asıl ekonomik ve kültürel galipleri dijital dünyanın sunduğu bu analitik hız ile resim ve heykel gibi geleneksel medyumların zamansızlığını birleştirebilen, bu gürültünün içinden rafine olanı çekip çıkararak izleyiciye sunan deneyim üreten hibrit platformlar ve küratöryel akıllar olacak. Gelecek, sadece içerik üretenin veya tüketenin değil aynı zamanda o içeriğe 'anlam', doğru 'mekansal ruhu' ve entelektüel prestiji aşılayanların ortak çağı olacak.